Użytek Ekologiczny Błonia Nadbużańskie

Błonia Nadbużańskie to niemal 200-hektarowy użytek ekologiczny rozciągający się w dolinie Bugu między Czumowem a Gródkiem, niedaleko Hrubieszowa. To jeden z niewielu zakątków w Polsce, gdzie można jeszcze spotkać susła perełkowanego – sympatycznego gryzonia, który poza Lubelszczyzną praktycznie w kraju nie występuje. Ale nie tylko dla susłów to miejsce jest wyjątkowe – na stromych zboczach nad Bugiem kwitną rośliny stepowe, które w innych regionach dawno wyginęły.

Skrawek stepu nad polską rzeką

Dolina Bugu w tym rejonie ma w sobie coś z dzikich, wschodnich krajobrazów. Rzeka meandruje leniwie, a nad jej brzegami wznoszą się strome skarpy porośnięte murawami kserotermicznymi. To właśnie te suche, nasłonecznione zbocza są domem dla niezwykłej flory. Żmijowiec czerwony, goryczka krzyżowa, wężymord stepowy czy zawilec wielkokwiatowy – nazwy brzmią egzotycznie, a przecież rosną tu, kilkadziesiąt kilometrów od granicy z Ukrainą.

Krajobraz zmienia się z każdą porą roku. Wiosną zbocza eksplodują kolorami kwitnących roślin stepowych, latem dominują wypalane słońcem trawy, a jesienią całość nabiera złocistych odcieni. Zimą widoki są może mniej spektakularne, ale za to rozleglejsze – bez liści na krzewach widać daleko w dolinę Bugu.

Użytek powstał oficjalnie w 1997 roku, choć lokalni przyrodnicy walczyli o ochronę tego terenu znacznie wcześniej. Powierzchnia wynosi dokładnie 190,46 hektara i obejmuje łąki, pastwiska, zakrzaczenia, fragmenty wód oraz tereny nieużytków. Cały obszar leży w granicach Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a także wchodzi w skład sieci Natura 2000.

Susły perełkowane, które tu żyją, to gatunek endemiczny dla wschodniej Polski. Dorosły osobnik waży około 300 gramów i potrafi stanąć słupka, obserwując okolicę w poszukiwaniu zagrożenia. Zimą zapada w sen zimowy, który trwa nawet 7-8 miesięcy.

Co można tu zobaczyć i czego szukać

Najlepszy sposób na poznanie Błoni to ścieżka edukacyjna „Królewski Kąt”, która prowadzi przez najciekawsze fragmenty użytku. Trasa nie jest długa – spokojnym krokiem można ją przejść w godzinę, może półtorej jeśli zatrzymuje się przy tablicach informacyjnych. Prowadzi przez różne typy siedlisk: od suchych muraw po wilgotne łąki nad samym Bugiem.

Susłów nie zobaczy się od razu – to płochliwe zwierzaki, które przy najmniejszym podejrzeniu chowają się do nor. Największe szanse są wczesnym rankiem lub pod wieczór, kiedy wychodzą na żer. Ich kolonia znajduje się na otwartych terenach między polami uprawnymi, więc warto mieć ze sobą lornetkę. Poza sezonem lęgowym (czyli od jesieni do wiosny) susłów w ogóle nie ma – śpią w głębokich norach.

Łatwiej trafić na ptaki. Nad Bugiem i okolicznymi łąkami krąży błotniak łąkowy, można spotkać brodźca piskliwego, a przy szczęściu – zimorodka. W okresie migracji pojawia się tu sporo gatunków wodno-błotnych, bo dolina Bugu to ważny korytarz przelotowy.

Rośliny stepowe kwitną głównie od maja do lipca. Żmijowiec czerwony z charakterystycznymi fioletowo-niebieskimi kwiatami to prawdziwa perełka – jest wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Na zboczach rosną też astry gawędzkie i gipsówki, które gdzie indziej już praktycznie wyginęły. Niektóre płaty tej roślinności mają status pomników przyrody.

Dla kogo to miejsce

Błonia Nadbużańskie to przede wszystkim raj dla miłośników przyrody i obserwatorów ptaków. Nie ma tu rozbudowanej infrastruktury turystycznej, żadnych punktów gastronomicznych czy wypożyczalni sprzętu. Jest za to cisza, przestrzeń i możliwość zobaczenia czegoś naprawdę rzadkiego.

Z dziećmi można tu przyjechać, ale raczej z tymi starszymi, które interesują się przyrodą. Dla małych może być nudnawo – w końcu susła trzeba cierpliwie wypatrywać, a rośliny stepowe nie robią takiego wrażenia jak dinozaury w parku rozrywki. Z drugiej strony, spacer ścieżką edukacyjną jest łatwy, bez stromych podejść czy niebezpiecznych miejsc.

Fotografowie przyrody znajdą tu sporo motywów, zwłaszcza w okresie kwitnienia muraw. Światło o wschodzie i zachodzie słońca pięknie podkreśla rzeźbę terenu. Warto jednak pamiętać, że to obszar chroniony – nie wolno schodzić z wyznaczonych ścieżek ani niszczyć roślinności.

W ramach projektu ochrony Błoni Nadbużańskich przeprowadzono działania mające na celu kanalizację ruchu turystycznego, by zwiedzający nie niszczyli cennych siedlisk. Projekt był finansowany z Funduszu Spójności w 85%.

Dlaczego warto się tu wybrać

W Polsce zostało niewiele miejsc, gdzie można zobaczyć autentyczne fragmenty stepów. Większość takich terenów została zaorана lub zabudowana. Błonia Nadbużańskie przetrwały głównie dzięki trudnemu dostępowi – strome zbocza nad Bugiem nie nadawały się do intensywnej uprawy.

To nie jest atrakcja na szybko, po drodze gdzieś dalej. Przyjazd tutaj wymaga trochę wysiłku i ma sens wtedy, gdy chce się poświęcić czas na spokojne obserwowanie przyrody. Nie ma tłumów, nie ma hałasu. Jest za to uczucie, że trafiło się w miejsce, które jeszcze nie zostało „przerobione” na potrzeby masowej turystyki.

Połączenie rzadkich gatunków, ciekawego krajobrazu i stosunkowo dobrej dostępności sprawia, że Błonia to dobry punkt na mapie dla każdego, kto planuje zwiedzanie okolic Hrubieszowa. Zwłaszcza że w pobliżu jest jeszcze grodzisko w Gródku i inne atrakcje doliny Bugu.

Jak dojechać i ile czasu zarezerwować

Użytek ekologiczny znajduje się między wsiami Czumów i Gródek w gminie Hrubieszów. Dojazd własnym samuchodem to najprostsza opcja. Z Hrubieszowa jedzie się drogą wojewódzką w kierunku Horodła, po około 10 kilometrach skręca się w kierunku Gródka. Przy grodzisku w Gródku znajduje się tablica informacyjna o użytku.

Komunikacja publiczna jest tu ograniczona – autobusy jeżdżą rzadko, głównie w dni powszednie dla uczniów i osób dojeżdżających do pracy. Rower to dobra alternatywa, choć trzeba liczyć się z kilkunastokilometrową trasą z Hrubieszowa.

Na samo zwiedzanie ścieżki „Królewski Kąt” wystarczy godzina, może półtorej. Jeśli jednak chce się poobserwować ptaki lub poszukać susłów, warto zaplanować 2-3 godziny. Najlepszy czas na wizytę to późna wiosna i wczesne lato, kiedy kwitną rośliny stepowe i susły są już aktywne po zimie.

Wstęp na teren użytku jest bezpłatny – to obszar otwarty, bez bramek czy kas biletowych. Nie ma określonych godzin otwarcia, choć oczywiście najrozsądniej odwiedzać go w ciągu dnia. Warto zabrać lornetkę, atlas roślin (jeśli interesuje nas flora) oraz coś do picia – latem na otwartych zboczach potrafi być naprawdę gorąco.

Teren Błoni Nadbużańskich leży w bezpośrednim sąsiedztwie granicy z Ukrainą. Bug jest tu rzeką graniczną, więc warto mieć przy sobie dokument tożsamości na wypadek kontroli Straży Granicznej.

Praktyczne uwagi i zasady

Jako użytek ekologiczny teren podlega ochronie, co oznacza pewne ograniczenia. Nie wolno schodzić z wyznaczonych ścieżek, zrywać roślin, zakłócać spokoju zwierząt ani zaśmiecać. Niestety, na niektórych zboczach nadal można natknąć się na ślady nieodpowiedzialnych turystów – śmieci czy nawet azbestowe płyty. Warto o tym pamiętać i nie dokładać własnych odpadków.

Psy powinny być trzymane na smyczy – swobodnie biegający czworonóg może spłoszyć susły lub ptaki gniazdujące. Nie ma tu żadnej infrastruktury sanitarnej, więc przed wyruszeniem lepiej skorzystać z toalety w Hrubieszowie.

Parking nie jest wydzielony, ale przy drodze w Gródku można zostawić samochód. Trzeba tylko uważać, żeby nie blokować przejazdu rolnikom czy miejscowym mieszkańcom. Teren jest ogólnodostępny przez cały rok, choć zimą niewiele tu do zobaczenia – susły śpią, rośliny są w stanie spoczynku, a błotniste ścieżki mogą być trudne do przejścia.

Informacji o użytku można szukać na stronie Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych, który zarządza tym obszarem. W Hrubieszowie działa też punkt informacji turystycznej, gdzie można dostać mapki i dowiedzieć się o aktualnej sytuacji na terenie użytku.